Napisao: Jesper Elias Lauridsen & Driljon Shala– 10. maj 2023

Opštine na Kosovu su po Zakonu o lokalnoj samoupravi dužne da obaveštavaju i angažuju građane i zainteresovane organizacije o planovima, projektima i aktivnostima od javnog interesa. Ovo ima za cilj podsticanje građanskog učešća i uticaja. Međutim, javni sastanci i rasprave pokazali su se nedelotvornim u izgradnji moći ljudi da se uključe u lokalne demokratske procese. Iako se preduzimaju mnoge aktivnosti kako bi se informisale i konsultovale zajednice o njihovim potrebama, manje pažnje se posvećuje pozivanju lokalnih vlasti na odgovornost kada se ne ispune dogovoreni prioriteti i akcije za poboljšanje javnih usluga i sprovođenje razvojnih projekata.

Projekat decentralizacije i podrške opštinama (DEMOS) podržava sve opštine na Kosovu da donesu sistemske promene koje promovišu dobro upravljanje i pružanje boljih usluga koje pozitivno utiču na svakodnevni život građana. Projekat je posebno postao poznat po davanju grantova za opštinski učinak. Što je bolji učinak opštine, veći je grant. Razvijajući pozitivnu konkurenciju među opštinama, grant za učinak doneo je pozitivne promene u ponašanju opština u pravcu poboljšanja upravljanja finansijskim i ljudskim resursima i jačanja inkluzivnih procesa donošenja odluka u kojima obični građani imaju glas i priliku da postignu uticaj.

Da bi opštine bile odgovornije prema obećanjima datim građanima, DEMOS je u saradnji sa CiviKos Platformom u opštinama Peć, Kamenica, Lipljan i Orahovac pokrenuo „socijalne revizije“ koje su imale za cilj da prate sprovođenje i uticaj projekata finansiranih kroz grantove za opštinski učinak.

Dakle, šta je zapravo “socijalna revizija”? To je pristup ka postizanju društvene odgovornosti, kroz proces konstruktivnog angažmana između zajednica, civilnog društva, vladinih agencija i privatnog sektora. Ocenjuje učinak opština koje su odgovorne za pružanje usluga kao što su pristup vodi i zdravstvenim ustanovama i za sprovođenje projekata razvoja zajednice kao što su putna infrastruktura i rehabilitacija javnih prostora. Socijalne revizije su utemeljene na principima demokratskog upravljanja, što znači da je proces participativan, inkluzivan, transparentan i orijentisan na rešenja. Kada su uspešne, socijalne revizije dovode do poboljšanog planiranja i upravljanja javnim resursima pružanja javnih usluga i projekata koji koriste ljudima, posebno ranjivim grupama u društvu kao što su žene, mladi, invalidi i etničke manjine. Socijalnu reviziju ne treba mešati sa klasičnom finansijskom revizijom. Socijalne revizije su, međutim, komplementarne jer mogu pomoći opštinama i javnosti da procene kvalitet projekata i usluga za koje su dodeljena sredstva.

U četiri opštine timovi socijalne revizije koji se sastoje od 16-20 članova pažljivo su formirani kako bi se osigurala raznolikost i zastupljenost ranjivih grupa. Prateći pristup koji je razvio DEMOS, ovi timovi socijalne revizije, u saradnji sa četiri opštine i uz pomoć CiviKosa, izvršili su reviziju sledećih projekata:

• Peć: Restauracija parka Karagaq – 69,879.24 Eur
• Orahovac: Izgradnja infrastrukture za osobe sa posebnim potrebama – 71,569.00 Eur
• Lipljan: Izgradnja akumulacije i sanacija vodovodne mreže u Janjevu – 32,930.94 Eur
• Kamenica: Distribucija vode za sela Hogošt i Lisocke – 321,184.17 Eur

Socijalne revizije su obično zaključile da se stanovnici ne konsultuju uvek tokom procesa planiranja projekata. Takođe, često im nedostaju informacije o dodeljenim investicijama. Kao konkretne primere, socijalna revizija parka Karagaq u Peći je otkrila da metalna sedišta ne pružaju udobnost ljudima, posebno starijim osobama, da sede i opuste se. Park nema odgovarajuću infrastrukturu kao što su rampe za osobe u invalidskim kolicima i nema rasvete u parku nakon 23:00, tako da se ljudi ne osećaju sigurno. Vandalizam je čest jer nema čuvara koji bi noću štitili javni prostor. Tim za socijalnu reviziju u Orahovcu je utvrdio da ima premalo rampi na javnim prostorima i da su rampe koje se nalaze u centru grada uže od dozvoljenih standarda za korisnike invalidskih kolica. Takođe, nije bilo putokaza za signalizaciju puteva za osobe sa posebnim potrebama, a zujalice na semaforima ili nisu radile ili su bile slabog zvuka za pešake. U opštini Lipljan, socijalna revizija je utvrdila da je vodovodna mreža u selu Janjevo zastarela i da ima nekontrolisanih curenja u nenaseljenim kućama. To je uzrokovalo nedostatak vode za piće, posebno u romskom naselju. U opštini Kamenica preporučeno je u budućnosti da se sprovedu analize kvaliteta izvora vode i podele rezultati sa zajednicama i da se poprave rupe i oštećenja prouzrokovana od strane operatera koji je izgradio rezervoar za vodu u selu Hogošt.

Timovi za socijalnu reviziju su marljivo dokumentovali svoje nalaze i predstavili ih sa predloženim preporukama gradonačelnicima i uključili se u konstruktivan dijalog kako bi zajednički rešili nedostatke. Iako je ovo bila kulminacija socijalnih revizija, ceo proces zahteva određene korake i radnje da bi bio smislen i efikasan:

Planiranje:

• Određivanje obima socijalne revizije
• Osiguranje podrške opštinskog rukovodstva
• Savetovanje, podizanje svesti i mobilizacija civilnog društva i zajednica
• Uspostavljanje timova socijalne revizije koristeći jasne kriterijume za široku zastupljenost zajednice
• Održavanje pripremnog sastanka sa tehničkim osobljem iz opštinske izvršne vlasti

Prikupljanje i analiza podataka:

• Priprema pitanja i pokazatelja za merenje učinka i kvaliteta
• Dogovor o datumima i osobama uključenim u socijalnu reviziju
• Prikupljanje i dokumentovanje informacija i podataka
• Analiza informacija i podataka i davanje preporuka

Javno objavljivanje i dijalog zasnovan na dokazima

• Razvoj komunikacione strategije kako bi se jasno preneli dobro dokumentovani nalazi
• Prethodna diskusija o nalazima i preporukama sa opštinskim izvršnim vlastima kako bi se izbegli potencijalni nesporazumi ili netačne analize
• Predstavljanje nalaza javnosti i otvoren dijalog sa opštinom radi pojašnjenja, ispravljanja i predlaganja rešenja na osnovu datih preporuka

Praćenje:

• Naknadni sastanci radi praćenja napretka u sprovođenju dogovorenih akcija i osiguravanja da napori i rezultati socijalne revizije daju trajna rešenja i održive promene

Iskustva iz četiri opštine pokazuju da socijalne revizije dolaze sa mogućnostima, ali i izazovima. To je efikasan pristup podizanju javne svesti i jačanju glasa zajednice kako bi se pouzdano uključili u lokalne vlasti i pozvali ih na odgovornost. Istovremeno, pruža platformu za izabrano rukovodstvo da objasni zašto i kako razvojni projekti ne idu uvek po planu. Zajednički napori u pronalaženju rešenja za identifikaciju nedostataka povećavaju međusobno poverenje između civilnog društva i opština. Međutim, socijalne revizije u početku zahtevaju značajnu tehničku podršku u smislu prikupljanja i analize podataka. Takođe, može biti potrebno vreme da se izgrade odnosi i da opštinsko osoblje i izabrano rukovodstvo voljno obezbede pristup javnoj evidenciji i upuste se u otvoreni dijalog koji, ako se ne vodi kao osetljiv na sukobe, može da podstakne emocije i potencijalnu štetu.

Socijalne revizije su, kao što je prikazano u ovom videu, pozitivno primljene. Do sada polovina od trideset osam opština na Kosovu sada pokazuje interesovanje da ponovi proces socijalne revizije. Jednako tako, Ministarstvo lokalne samouprave i javne uprave odlučilo je da finansijski doprinese povećanju socijalnih revizija na više lokaliteta širom zemlje.